Starodruk

Starodruki pod tą nazwą przyjmuje się wydawnictwa opublikowane do końca grudnia 1800 roku. Data ta jest obowiązująca na całym świecie. W Polsce datę taką ustalił wybitny kolekcjoner i bibliograf Karol Estreicher. Starodruki obejmują książki składane techniką ksylograficzną oraz książki złożone czcionką ruchomą. Inną nazwą rzadziej stosowaną jest pojęcie cimelia stosowane do określania szczególnie cennych ze względu na oprawę, tekst lub pojedyncze egzemplarze. Z reguły wchodzą tu inkunabuły i druki późniejsze dobierane według pewnych kryteriów.

Ze względu na :

• tekst – wchodzą tu zabytki literatury klasycznej i plebejskiej, pierwsze edycje literatury narodowej
• druk- okazy wybitnych oficyn wydawniczych i drukarskich, pierwsze druki specjalnych czcionek np. Braille`a
• wyróżniające się szczególnym artyzmem i kunsztem drukarskim, tematyką i techniką składu i oprawy
• formatem i materiałem z jakiego wykonano książkę np. druki na jedwabiu, pergaminie, tzw. karzełki i szczególne miniatury, wybrane cechy indywidualne egzemplarzy np. znaki własnościowe i kolekcjonerskie, zapiski marginalne wybitnych postaci, kolekcje np. Zygmunta Augusta, Jana Groliera itp.

Początkowo sztuka drukarska otoczona była tajemnicą. Wraz z rozpowszechnianiem się w Europie warsztatów drukarskich wykształciły się szkoły drukarskie. W XV i XVI wieku drukarnie wydają teksty reformacyjne i kontrreformacyjne, drugim nurtem edytorstwa są też dzieła starożytnych, wybitnych myślicieli humanizmu . Warto tu wspomnieć dzieła Kopernika, Galileusza, Giordana Bruno. Wraz z przemianami społecznymi, rozwojem kultury i sztuki zmienia się produkcja książek. Umiar w epoce Odrodzenia widoczny był w układzie kolumnowym druku, kroju pisma i zdobnictwa. XVI wiek wprowadza nowy styl zdobnictwa i druku, barok z bogactwem formy i dynamizmem układu książek. Olbrzymi wpływ na drukarstwo ma reformacja. To dzięki niej między innymi pojawiają się pierwsze druki w językach narodowych, wydawane są druki jednostronicowe.

W Polsce w produkcji książek przoduje Kraków i drukarnia Hochfedera, Wietora, Unglera. W roku 1577 powstaje ” latająca ” oficyna wydawnicza przy kancelarii królewskiej, gdzie drukuje się statuty i kroniki, druki kancelarii królewskiej oraz m.in. Utwory Jana Kochanowskiego i Mikołaja Reja. W XVII wieku funkcjonują drukarnie w Wilnie. Toruniu, Poznaniu, Królewcu, Zamościu, są to drukarnie działające przy silnych ośrodkach kulturotwórczych tworzonych przez rody magnackie. XVI / XVII wiek przynosi nowe style zdobienia drukowanych książek. Dążenie do przepychu wprowadza na okładki coraz większe ilości złoceń i motywów. Stosowany jest tzw. superxslibris czyli wyciśnięty na skórze znak herbowy właściciela, otoczony bogato złoconymi, regularnymi motywami tzw. semis. W drukarniach francuskich wprowadzono elementy spirali, motywy kwiatowe, liści palmowych oraz stempli filigranowych i wachlarzowych. Twórcą tego stylu zwanego pointille był introligator paryski Le Gascon.

Epoka Oświecenia wnosi rozkwit czasopiśmiennictwa. Dzięki wcześniejszemu stosowaniu miedziorytów przy drukowaniu ilustracji książki i czasopisma stają się bogato zdobionymi dziełami obejmującymi prawie wszystkie dziedziny nauki i kultury. W latach 1751 – 1772 rozpoczęto druk Wielkiej Encyklopedii francuskiej, zawierającej bogatą dokumentację ikonograficzną, / 11 tomów materiałów ilustracyjnych !/. W tym samym czasie największą oficynę drukarsko- wydawniczą we Francji prowadzi ród Didotów. Oni są wynalazcami papieru welinowego bardzo gładkiego, bez śladów sita, oraz punktu drukarskiego /0,376mm / stosowanego również współcześnie. W ozdabianiu książek, w tym czasie widać wpływ nowego stylu – rokoko. Ilustracją zajmują się specjalnie wynajmowani artyści i malarze m.in. Eisen, Boucher, Grawelot, Moreau mł. Oprawy rokokowe: to głównie jednostkowe egzemplarze bibliofilskie wykonywane na zamówienie często dworu królewskiego, bogato zdobione, z najlepszych materiałów, oprócz wartości intelektualnych stanowiły wartość majątkową i dekoracyjną. Równolegle w Niemczech rozwijają się wielkie przedsiębiorstwa drukarsko – wydawnicze, kładące nacisk na masową produkcję druków. Do największych drukarni należały : znana do dziś firma Breitkopf & Haertel oraz wydawnictwo G.J.Goschen w Lipsku, oficyna J. F. Ungera w Berlinie, wydawcy Goethego, Schillera itd. W Ameryce Północnej drukarstwo przyjęło się dopiero w końcu XVII wieku. Cechą szczególną drukarstwa amerykańskiego była produkcja masowa o nakładzie nigdzie wcześniej nie spotykanym 100 000 egzemplarzy, /wydany w 1732 roku ” Poor Richard’s Almanach /. Wielka rewolucja przemysłowa, a wraz z nią masowość produkcji drukarskiej kończy okres książki rękodzielniczej, bogato zdobionej, jednostkowej jaką były rękopisy, inkunabuły i starodruki.