search
top

Historia pisma

Głównym powodem, dla którego zaczęto szukać materiałów zdatnych do tworzenia „notatek”, była potrzeba zapisywania przez ludzkość znaków i obrazów, często mających znaczenie magiczne. Przejście od  obrazów i znaków do pisma w większości przypadków zależne było od rodzaju materiałów, które były do dyspozycji. Decydujące znaczenie dla wyboru odpowiedniego materiału miała sprawa możliwości wytworzenia oraz kosztów.

clip_image001

Najstarszymi znakami odkrytymi przez archeologów do tej pory są malowidła naskalne sprzed ok. 13000 lat p.n.e. Na kościach, muszlach, kości słoniowej oraz nefrycie ryto obrazy i znaki. W późniejszych okresach używano kamieni, drewna, płytek glinianych, metalowych oraz woskowych. W Chinach odkryto pancerz żółwia pokryty znaki datowany na ok. 1700 lat p.n.e.

EGIPT

Hieroglify były pismem starożytnych Egipcjan i są znane ludzkości od 3000 lat p.n.e. Proste rysunki były niezrozumiałe poza Egiptem jak również przez większość rdzennych mieszkańców. Sztuka pisania stanowiła tajemnicze, ekskluzywne narzędzie, a jej znajomością mogli poszczycić się tylko nieliczni spośród mieszkańców państwa piramid. Egipcjanie uważali, że stosowany przez nich system pisma pochodził od bogów i nazywali je „pismem mowy boskiej”. Tak więc pismo stworzył bóg Thot, który był naczelnym bóstwem Hermopolis, bogiem wiedzy i mądrości. Poza tym był bogiem Księżyca, co wyraźnie podkreślano w ikonografii – ma jego głowie umieszczano wizerunek Księżyca w dwóch jego fazach: jako rogalik i jako dysk w pełni. Thoat opiekował się także pisarzami. Często ukazywany był pod postacią ibisa lub pawiana, niekiedy też jako mężczyzna z głową ibisa.

Termin hieroglify w języku greckim oznacza „rzeźbione święte znaki” (hierós-święty, glýpho-wyrzynam, wycinam) i został wprowadzony dopiero przez chrześcijańskiego pisarza Klemensa z Aleksandrii, autora traktatu Stromateis, około 200 roku n.e.

hieroglify egipskieSystem pisma hieroglificznego kształtował się za panowania trzech pierwszych dynastii zamieszkujących Egipt na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. Swą klasyczną, w pełni rozwiniętą formę osiągnął za czasów III dynastii, a ustalony wówczas kształt znaków utrzymywał się konsekwentnie przez trzy tysiące lat, aż do okresu rzymskiego. W języku egipskim słowa „pisać” i „rysować” określane są tym samym wyrazem, co wskazuje na ścisły związek wyrazu i obrazu, czyli na źródło powstania pisma egipskiego. Jego forma wywodzi się od piktogramu – graficznego zapisu, rysunku wyobrażającego konkretny przedmiot, istotę żywą, czy też sytuacje ale nie miał wartości fonetycznej.
Z biegiem czasu obrazy upraszczały się z czego wyłoniło się pismo hieratyczne, zwane kapłańskim, ponieważ używane tylko przez kapłanów. W tym samym czasie powstało pismo świeckie, demotyczne o znakach dużo prostszych niż hieratyczne.

Słowo alfabet powstało z połączenia dwóch znaków: aleph (głowa wołu), oznaczające „A” oraz beth (dom), czyli „B”. Według definicji, alfabet jest to zamknięty szereg liter następujących po sobie zawsze w tej samej kolejności. Z perspektywy czasu był to wielki krok wobec wymagającego opanowania tysięcy znaków pisma obrazowego. Zatem od hieroglifów poprzez pismo starosemickie do rozwoju alfabetów greckiego i łacińskiego, aż wreszcie do pism wszystkich współczesnych narodów. Rozwój społeczeństw pociągnął za sobą doskonalenie porozumiewania się przy pomocy pisma. Jeśli chodzi o formę liter, to na zmiany w tym zakresie główny wpływ miał materiał oraz narzędzia piśmiennicze.
Do głównych egipskich materiałów pisarskich należał kamień. Wykorzystywano go głównie do zapisu inskrypcji hieroglificznych, które wykuwano na ścianach świątyń, grobowców, na posągach, stelach, urnach i innych obiektach kultu i rytuału.

W starożytności najbardziej popularnym materiałem pisarskim był papirus, który wyrabiano z rosnącej przy rzekach Afryki rośliny o tej samej nazwie. Fabrykacja papirusu rozwinęła się w III tysiącleciu p.n.e. i osiągnęła stopień doskonałości nigdy już później nie osiągnięty.

Obok papirusu używano powierzchni z brązu, złota, kości słoniowej, a także glinianych tabliczek oraz skóry. W szkole papirus często zastępowano drewnianymi tabliczkami pokrytymi substancją podobną do gipsu , dzięki czemu nadawała się do wielokrotnego użytku. Do codziennych zapisków wykorzystywano także odpryski wapienia oraz kawałki glinianych naczyń, nazywanych ostrakami.

MEZOPOTAMIA

tabliczka kamiennaPismo klinowe to najstarsza odmiana pisma na Bliskim Wschodzie, której stworzenie przypisywano Sumerów około 3500 lat p.n.e. Najnowsze znaleziska na terenie Syrii, Iraku i Afganistanu  datowane są na 3300-2900 p.n.e. Charakterystyczny kształt pisma był rezultatem żłobienia rylcem wykonanym z trzciny lub kości o trójkątnym przekroju w tabliczkach z miękkiej gliny. Tabliczki następnie suszono na słońcu lub przy ogniu. Początkowe formy pisma klinowego zawierały ciągi kropek, które zastąpiono piktogramami, którym okresowo było nawet 2 tysiące. z czasem pismo przekształciło się w system zapisu kreskowego, a liczba znaków uległa redukcji do około 500. Wraz ze stopniowym upraszczaniem się formy zapisu rósł stopień komplikacji samego pisma, jeśli chodzi o jego odczytywanie, a tym samym i zapisywanie. Było to wynikiem stopniowej ewolucji pisma, której następnym etapem było pismo sylabowe. Od czasów podbojów przez Aleksandra Wielkiego, używanie pisma klinowego było coraz bardziej sporadyczne, aż stopniowo zanikło. 

Metalowych, twardych rylców używano do pisania na skorupach naczyń glinianych, kamieniu lub metalu. Umiejętność pisania i czytania pisma klinowego nie było łatwe, a nauczyciele pisma i skrybowie stanowili w Babilonii i Asyrii arystokratyczną klasę społeczną, potężniejszą niekiedy od dworzan i samego władcy. Umiejętność czytania i pisania była więc kluczem do władzy i bogactwa.

Najstarszy zabytek pochodzi z około 520 r.p.n.e. inskrypcja z Behistun jedna z najsłynniejszych irańskich inskrypcji. Kazał ją wykuć Dariusz I Wielki, miała sławić jego imię. Tekst inskrypcji zapisano w trzech językach: akadyjskim, staroperskim oraz elamickim. To dzięki niej w XIX wieku zdołano odczytać pismo klinowe.

CHINY

Kultura chińska należy do najstarszych na świecie. Najstarsze książki chińskie powstawały na kościach łopatkowych zwierząt m, skorupach żółwi, rozciętych laskach bambusowych oraz tabliczkach drewnianych. Wyżłobione znaki zalewano atramentem za pomocą cienkiej rurki bambusowej. Niestety do czasów współczesnych nie dotrwał żaden z wyżej wymienionych rękopisów chińskich.

pismo chińskieWraz z upływem czasu zmieniła się forma książek i zaczęto pisać na jedwabiu posługując się rurką bambusową i pędzlem z wielbłądziej sierści. Atrament robiono z cieczy odciągniętej z drzew pokostujących, później tuszu z sadzy sosnowej zmieszanej z klejem. Jedwab posiadał cechy podobne do papirusu, giętką i gładką powierzchnię ale jednocześnie był znacznie droższy niż papirus. Na początku II w. n.e. zaczęto wytwarzać w Chinach papier. Książka chińska utrwalona na papierze miała formę zwoju.

Pismo chińskie zachowało się niemal nie zmienione do naszych czasów. Jest typem pisma ideograficznego (tzn. że jeden znak – piktogram – oznacza jeden wyraz). Ilość piktogramów przekracza 44 000, jednak używa się tylko pewnej części. Historia chińskich znaków sięga aż XXVI w. p.n.e.

RZYM

Początki literatury rzymskiej są bardzo nikłe. Rzymianie koncentrowali się przede wszystkim na rozwoju państwa i często gardzili pracami literackimi. Zetknięcie się ze światem helleńskim nastąpiło po serii zwycięskich podbojów.

Pierwsze wzmianki mówiące o handlu książką rzymską pochodzą dopiero z I w. p.n.e. Rozpowszechnianie książek odbywało się na działalności własnej, czyli pisarze rozdawali swe utwory przyjaciołom. Książki były przepisane przez niewolników (zw. serwi litterati, librarii, scriptores librarii) albo przez najemnych kopistów. Do pisania po papirusie i pergaminie używano specjalnych gęsich piór lub specjalnie ściętych pisaków oraz atramentu. Kopiści byli wynagradzani wedle ilości przepisanego tekstu, a mierzono go poprzez podliczenie wierszy.

EUROPA

Pismo greckie

papyru2Pismo greckie wywodzi się z połączenia pisma fenickiego i hebrajskiego około X – IX w.p.n.e. W X w. p.n.e. wzbogaconego o samogłoski: A alpha, E epsilon, O omikron, Y ypsilon a także I iota. Mitografowie natomiast podają, że do powstania pisma greckiego przyłożyli się: Mojry (córki Zeusa i Temidy), Palamedes oraz Hermes. Natomiast Kadmos – mityczny założyciel Teb, sprowadził je do Grecji

Około V w. p.n.e. wyodrębniły się trzy odmiany pisma, które dały początek większości współczesnych pism. Około 403 p.n.e. powstał grecki alfabet klasyczny, który w prawie niezmienionej formie obowiązuje do dnia dzisiejszego.

Pierwszy sposób zapisu zwany jest bustrofedon i polegał na pisaniu w kolejnych wierszach tekstu na przemian od prawej do lewej, i od lewej do prawej. Sposób tem wywodził się od  „bruzdy, jakie znaczy pługiem wół”. W wierszach zapisywanych od prawej do lewej litery także były zapisywane lustrzanie. Ostatecznie przyjęto jeden sposób zapisu, który używany jest do dziś. W V w. p.n.e. Grecy posiadali już alfabet składający się z dwudziestu czterech liter (17 spółgłosek i 7 samogłosek). Najstarszym zabytkiem pisma greckiego jest waza dipylońska pochodząca z VIIIw.p.n.e. z wyrytym heksametrem napis: Kto dziś ze wszystkich tancerzy najwdzięczniej zatańczy, ten otrzyma to.

Pismo łacińskie, łacina

pismo łacińskieWedług niektórych naukowców początki łaciny sięgają języka etruskiego (notabene wciąż nieodcyfrowany) i plemienia Latynów zamieszkujący środkową i północną części półwyspu Apenińskiego. Następnie Rzymianie przystosowali niektóre litery alfabetu greckiego do dźwięków z własnej mowy i tak wyłoniło się pismo łacińskie.

Przez całe średniowiecze łacina była jedynym językiem w Europie zachodniej. Alfabet łaciński rozprzestrzenił się razem z armią rzymską w niemal całej Europie. Dziś używany jest na ogromnych obszarach kuli ziemskiej.

Pierwszym zabytkiem pisma łacińskiego jest fibula (ozdobna, metalowa zapinka do spinania szat) z VII w.p.n.e. odnaleziona w Praeneste, z napisem MANIOS MED FHEFHAKED NVMASIOI (pol. Maniusz stworzył mnie dla Numeriusza). Niektórzy naukowcy powątpiewają w autentyczność znaleziska. Niekwestionowanym najstarszym zabytkiem pisma łacińskiego jest Lapis Niger (stela Romulusa, czarny kamień) – kamienna tabliczka z inskrypcją w archaicznej łacinie, napisaną bustrofedonem.

Pismo runiczne

Historia pisma runicznego sięga czasów kiedy to na pograniczu z imperium rzymskiego żyły ludy barbarzyńskie posługujące się językami germańskimi, m.in.: Anglowie, Frankowie, Fryzowie, Goci, Jutowie, Longobardowie, Sasi, Skandynawowie, Teutonowie oraz Wandalowie. Plemiona te, pomimo powszechnej opinii, iż były niepiśmienne aż do momentu chrystianizacji, posiadały swój sposób pisania (alfabet runiczny). Obecnie wiadomo że runy stanowią zapis wczesnych stadiów rozwoju języków gockiego, duńskiego, szwedzkiego, norweskiego, angielskiego, fryzyjskiego i plemion środkowych Niemiec.

pismo runiczneNajstarsze inskrypcje runiczne sięgają II wieku n.e. ale prawdopodobnie powstało ono wcześniej, gdyż ukazuje mistrzostwo wykonania i dojrzałość w technikach zapisywania znaków. Pismo to szybko się rozpowszechniło i rozwinęło. Już około 500 r.n.e. odnaleziono jego ślady w Danii, Szwecji, Polsce, na Rusi i Węgrzech. Pismo runiczne używano również w obrzędach magicznych. Słowo run oznacza tajemnicę. Według wierzeń nordyckich runy podarował ludziom bóg Heimdall.

Rodzaje pisma runicznego:

Runy starogermańskie – najstarszy rodzaj pisma runicznego używanego glonie w północnej Europie

Runy anglosaskie – przywieziona na teren Anglii przez ludy germańskie. W tym języku spisano Beowulf (najstarsze dzieło literatury staroangielskiej).

Futhark  -najstarszy typ pisma północnoeuropejskiego. Futhark starszy składa się z 24 symboli, Futhark  młodszy z 16.

Do najwspanialszych zabytków pisma runicznego należy Inskrypcja z Rök - pochodząca z pierwszej połowy IX w. kamienna stella w całości pokryta pismem runicznym.

top